Törkiä tatarlarınıñ yazmışı häm tormışın töreklärgä tanıtu cähätennän İskeşähärneñ "Qazan tatarları mädäniäte häm yärdämläşü" oyışması törekçä kitap bastırıp çığardı

(İstanbul, 12 noyäbr, “Tatar-inform”, Ruşaniä Altay). Soñğı 20 yıl eçendä Tatarstan matbuğatında Törkiädäge tatar awılları turında şaqtıy mäqälä basıldı.

Bu ilgä kilgän här jurnalist, yazuçı Osmaniä (Quruhöyek), Äfände küpere, Gürsu awıllarındağı millättäşlär tormışın yaqtırtunı üzläreneñ izge burıçı itep kürdelär. Ä Törkiä xalqınıñ küpçelege tatar awılları, anda yäşäwçe xalıq turında rätläp belmi dä ide. Äle berniçä ay elek kenä Osmaniä awılı tatarları üzlären törek qardäşlärenä tanıtu maqsatlı, "Quruhöyek. 1895" dip atalğan kitap çığarğannar. İskeşähärdäge "Qazan tatarları mädäniät häm yärdämläşü" oyışması tarafınnan äzerlängän bu basma tatar milläte häm tarixı turındağı mäğlümatlar belän başlanıp kitä. Xalqıbıznıñ tele, dialektik üzençälekläre uquçını cälep itärlek ısul belän yazılğan. Xäzerge çor Tatarstan belän tanıştırunı da çittä qaldırmağannar.

Kitapnıñ iñ ähämiätle öleşen Quruhöyek awılı tarixı täşkil itä. 1890 nçı yıllarda Qazan, Ufa, Samara, Orenburg yaqlarınnan cıyılğan tatarlar çit ilgä çığu pasportın Bursadağı şifalı su çığanaqlarında däwalanırğa barabız, dip alğannar häm, Törkiägä yul aluçı qoräblgä Odessadan, qayberläre Sewastopol'dän utırğannar ikän. İsän-imin Bursağa kilep citkän millättäşlärebez anda ber yıl yäşäp toralar. Üzlärenä awıl qorırlıq urın ezlägän yaqınça 40 ğäilälek bu törkem İskeşähärneñ Hamitli awılı yaqınında çatır qorıp ğömer itä başlıy. Soñınnan alarğa xäzerge awıl urını bülenep birelä. Millättäşlärebez anda iñ elek qoyı qazıylar, su mäsäläse xäl itelgäç, 1895 yılda awıl qorıla. Anı "Quruhöyek" dip atıylar.

1923 yılda Törkiä Cömhuriäte iğlan itelgännän soñ, awılnı "Osmaniä" dip yörtä başlıylar. Törkiä Ministrlar Qäbinetınıñ däwlät arxiwında awıl qorılışı belän bäyle 42 nomerlı beleşmä äle dä saqlana. Kitapta anıñ qopiäsen kürergä mömkin. 40 xucalıqlı toraq punkt tora-bara 135-140 yortlı awılğa äylänä. 1985 yılda awıldağı xucalıq sanı 80gä töşkän bulsa, bügen inde ul 30ğa ğına qalğan. Awılda qışın yäşäwçelär sanı bik az.

Törkiägä kilep urnaşqan millättäşlärebez üzlärenä yaña isem-familiälär alğannar, "Quruhöyek. 1895" kitabında 35 ğäiläneñ Räsäydä häm Törkiädä qullanğan familiäläre kürsätelgän. Räsäydä Şahimullin familiäsendä yörgän beräw üzenä Saqmar familiäse alğan, Xabiburraxmanov - Baytürä, Zaqirov - Atalay, Nuriev Ablay bulıp quyğannar. Ğıylacettinovlar ğäiläsennän berniçä keşe Aqçin, Özäl, Tuğay familiälärenä küçkännär. Awıl xalqı başlıça igençelek häm xaywançılıq belän şöğellängän. Aralarında säwdäne üz itüçelär dä bulğan.

Mohacıyrlek yazmışın saylağan millättäşlärebez nindi genä awırlıqlar kürmäsen, tuğan tellärennän, ğoref-ğädätlärennän yöz çöyermägännär. Ata-baba tufraqlarındağı mädäniätne qoyaş qızdırğan Anadolunıñ qorığan qırlarında da yäşätergä tırışqannar. Sağınu-sağış xislären cırlarğa salğannar:
"Qazan yıraq, Qazan yıraq,
Qazannan Mäskäw yıraq,
Barır idem, ara yıraq,
Barmasam -yana yöräk...
Qazan ilennän çıqqaçtın,
Bastıq qara cirlärgä.
Sağınıştıq, sarğayıştıq,
Qayta almadıq tuğan illärgä..."

Kitapnıñ Ämin Saqmar (İskeşähärdäge "Qazan tatarları mädäniäte häm yärdämläşü" oyışmasınıñ 1998 yıllardağı citäkçese) tarafınnan äzerlängän "Bezneñ awıl cırları" bülegendä awıl xalqınıñ çäy tabını artında, kiç utırularda moñlanğan cırlarına kiñ urın ayırılğan. "Äpipä", "Ğäliäbanu", Mäftuxa", "Ziläylük", "Sarman buyları", "Käkkük" kebek xalıq cırlarınıñ onıtılmağanlığı añlaşıla. Cırlar arasında awıl xalqınıñ üzläre uylap çığarğannarı da bar. Kitapnı äzerläwçelär alarnı "Bezneñ awıl cırları" dip isemläp, "Qızıq cırlar", "Taqmaqlar", "Xäsrät cırları" dip törkemnärgä bülgännär.

Basmanıñ qızığıp uqırlıq ikençe öleşe tatar xalqınıñ aş-suları, tabın äzerläw, qunaq çaqıru traditsiälären üz eçenä alğan. Anda çäkçäk, sumsa, bäleş, pärämäç, qoş tele, pilmän, qoymaq kebek rizıqlarıbıznıñ retseptları birelgän. Törkiädä adwoqat bulıp eşläwçe Arça yegete, şağir Fänis Zıyalınıñ "Tatar tabını" digän şiğıre här uquçınıñ küñelenä xuş kilerlek:
"...Sıy-xörmätne yaratam min:
Öçpoçmaq, bäleş, sumsa,
Qoymaq, mantıy yanında
Göbädiä dä bulsa.
Onıta yazğanmın, duslar,
İñ yaratqanım -pilmän.
İten küp salmasağız,
Qarağız anı, kilmäm..."

Tatar tabının samowarsız küz aldına kiterep bulmağanlığın iskärtep, autorlar awıl xalqı tarafınnan icat itelgän "Samawır" şiğıren dä uquçı iğtibarına täqdim itkännär:
"Samawırlar quyar bulsañ,
İmän bulsın kümereñ.
Çäy eçertep xörmät itsäñ,
Ozın bulsın ğömereñ.
Quy samawırıñ, qaynasın,
Tart ğarmunıñ, sayrasın,
Ğarmun tartqan barmaqlarıñ
Yar quyınında uynasın..."

Basmada şulay uq tatar xalıq uyın qoralları, kiemnäre, bäyrämnär turında qısqa mäğlümatlarğa ireşergä bula. Munça xaqında da yazarğa onıtmağan millättäşlärebez. Kitapnıñ eçtälegen törle fotoğrafiälär belän bizäp bayıtqannar. Kitapnıñ alğı tışlığında mäçetle awıl küreneşe, artqı yaq tışlıqta isä tatar rizıqlarınıñ sürätläre urın alğan.

"Quruhöyek. 1895" kitabı İskeşähärdäge "Qazan tatarları mädäniäte häm yärdämläşü" oyışması räise Abdulwaxit İrdänneñ fidaqär xezmäte häm tırışlığı näticäsendä dönya kürgän.